Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Нечаканы Скарына: русін, ліцьвін ці беларус

абноўлена

500 гадоў беларускага кнігадрукаваньня: новыя ацэнкі, новыя факты, новыя загадкі. Кожны дзень да 6 жніўня — чарговая частка цыклю.

Русінства

Пра сваю нацыянальнасьць ня раз казаў сам першадрукар:

«...не можем ли... послужити посполитому люду рускаго языка...»

«...я, Францишек, Скоринин сын с Полоцька, в лекарских науках доктор, повелел есми Псалтырю тиснути рускыми словами, а словенскым языком...»

«...абы братия моя Русь...»

Зразумела, што Скарына лічыў сябе рускім, русінам.

Называлі сябе так і пасьлядоўнікі Скарыны. Напрыклад, Васіль Цяпінскі пісаў пра сябе:

«русин... своеи Руси услугуючий».

У 1588 годзе Статут ВКЛ пад рэдакцыяй Лява Сапегі пастанаўляў:

«А писар земски маеть поруску литерами и словы рускими вси листы, выписы и позвы писати, а не иншим езыком и словы...»

У дакумэнтах Кракаўскага ўнівэрсытэту ў запісе пра наданьне Скарыну ступені бакаляўра пазначана «Францішак з Полацка, ліцьвін». Большасьць беларускіх гісторыкаў лічаць, што ў гэтым выпадку быў выкарыстаны не этнонім, але палітонім.

Фрагмэнт аднаго з чатырох лацінамоўных дакумэнтаў Падуанскага ўнівэрсытэту, дзе згадваецца Францішак Скарына. У другім радку зьверху добра відаць фразу «Скарына з Полацку. Русін»
Фрагмэнт аднаго з чатырох лацінамоўных дакумэнтаў Падуанскага ўнівэрсытэту, дзе згадваецца Францішак Скарына. У другім радку зьверху добра відаць фразу «Скарына з Полацку. Русін»

У дакумэнтах Падуанскага ўнівэрсытэту нацыянальнасьць Францішка Скарыны вызначаецца лацінскімі тэрмінамі «ruthenus» або «rutheno». Звычайна іх перакладаць як русінскі, русін і кажуць, што яны, нібыта, пайшлі ад лацінскай назвы кельцкага племені рутэнаў, перанесенай у сярэднія вякі на Русь.

У той жа час нашы ўсходнія суседзі — расейцы, знаходзяць слова «русін» ужо ў Аповесьці мінулых гадоў ХІ-ХІІ стагодзьдзяў і лічаць яго тагачаснай саманазвай усходніх славян.

Тым ня менш, у Вялікім Княстве Літоўскім рускімі ці русінамі называлі толькі беларусаў і ўкраінцаў, а ўсходніх суседзяў звалі маскавітамі.

У XVI стагодзьдзі Захад беларусаў не разгледзеў

Заходнія навукоўцы цяпер трымаюцца за тэрмін «русін» вельмі моцна. Яны сьцьвярджаюць, што ў ХV-XVII стагодзьдзях не існавала ніякіх беларусаў і ўкраінцаў, а былі толькі русіны. На Захадзе славісты, якія вывучаюць культуру Заходняй Русі, кажуць, што займаюцца «русіністыкай».

Старабеларускую мову, якая была дзяржаўнай ў Вялікім Княстве Літоўскім, заходнія навукоўцы цяпер называюць спэцыяльным тэрмінам «простамова». Пачынае прыжывацца гэты тэрмін і ў Літве, дзе раней старабеларускую мову называлі «канцылярскай мовай ВКЛ».

Калі нешта было, але так не называлася, яно ўжо было

Але беларусаў пазыцыя італьянцаў або немцаў не павінна турбаваць. Беларуская навука і публіцыстыка маюць поўнае права адмовіцца ад гэтых тэрмінаў — і ад «русінаў», і ад «простамовы», замяняючы іх (за выключэньнем вузкаспэцыяльных выпадкаў) тэрмінамі «беларус» і «беларускі». Зрэшты, так яно ўжо і рабілася ў другой палове ХХ стагодзьдзя беларускімі гісторыкамі, філёзафамі і этнографамі. І цяпер заходні вопыт тут пераймаць ня варта.

Выдатны беларускі этнограф, доктар гістарычных навук Ігар Чаквін у сваёй працы «Этнаграфія беларусаў эпохі Скарыны» пісаў, што ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў ужо існавала фэадальная этнічная супольнасьць беларусаў — народнасьць.

Са шматлікіх пісьмовых крыніц — Мэтрыкі і Статутаў ВКЛ, з друкаваных кніг, з дадзеных лінгвістыкі і татарскіх кітабаў мы дакладна ведаем, што беларуская мова ў XVI стагодзьдзі ўжо існавала, як і ўкраінская. Прычым размоўны варыянт практычна нічым не адрозьніваўся ад варыянту, напрыклад, ХХ стагодзьдзя.

Нішто нам сёньня не замінае перакладаць тэрміны «ruthenus», «rutheno», «русін», «рускі» як беларус і беларускі. Украінцы маюць такое ж права перакладаць іх як украінец і ўкраінскі адносна сваіх дзеячоў і сваёй тэрыторыі.

Тыя замежныя гісторыкі, якія жорстка трымаюцца тэрмінаў «русін» і «русінскі», спасылаючыся пры гэтым на чыста навуковую дакладнасьць, нярэдка прыходзяць да нявыгадных нашаму народу палітычных высноваў.

Таму беларускі прынцып і рацыя тут такія: калі нешта ўжо было, але так не называлася, яно ўжо было.

Наш Францішак Скарына быў беларусам.

Глядзець камэнтары (8)

Гэтая дыскусія закрытая.

Яшчэ на гэтую тэму

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG