Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«У эмігрантаў больш аптымізму». Доктарка біялягічных навук пасьля «палітычнага» звальненьня зьехала ў Нямеччыну


Марына Шаптурэнка з малодшым сынам Мацьвеем

Доктар біялягічных навук Марына Шаптурэнка да жніўня працавала галоўным навуковым супрацоўнікам у інстытуце генэтыкі і цыталёгіі Нацыянальнай акадэміі навук. Марына займалася дасьледаваньнямі ў генэтыцы, яна кажа, што пайшла па гэтым навуковым шляху пад уплывам вядомага ў Беларусі вучонага, акадэміка Любові Хатылёвай, якую называе сваім настаўнікам і сябрам.

«Узровень крытычна думаючых людзей у нашым інстытуце заўсёды быў адзін з самых высокіх у акадэміі, і гэта прадэманстравалі ў тым ліку леташнія выбарчыя падзеі ў Беларусі», — заўважае Марына.

Яна згадвае, як летась у жніўні выступіла на агульным інстытуцкім пазачарговым сходзе з адкрытым пратэстам супраць гвалту сілавікоў, як з аднадумцамі-калегамі падпісвала зварот за новыя выбары, выходзіла на ланцугі салідарнасьці і маршы. У адказ на гэтую дзейнасьць намесьнік дырэктара інстытуту па гаспадарцы, які насамрэч адказваў за ідэалёгію, ужо ў верасьні пачаў выклікаць актыўных навукоўцаў на «прафіляктычныя размовы», пасьля чаго некаторыя мусілі звольніцца.

2020 год, жнівень. Навукоўцы на пікеце каля Акадэміі навук. Справа — Марына Шаптурэнка
2020 год, жнівень. Навукоўцы на пікеце каля Акадэміі навук. Справа — Марына Шаптурэнка

На пачатку гэтага году, па зьвестках Марыны, зьявіўся «сьпіс нядобранадзейных» супрацоўнікаў. У ім таксама аказаліся 15 чалавек, што разам зь ёю перайшлі з праўладнага прафсаюзу ў незалежны.

«Працаваць станавілася ўсё складаней, кожны крок як пад мікраскопам», — дзеліцца тагачаснымі адчуваньнямі Марына Шаптурэнка. Яна згадвае адзін зь веснавых дзён, калі ў інстытут прыйшлі людзі ў чорных масках і павялі на допыт старшыню ячэйкі незалежнага прафсаюзу. Пасьля гэтага на кватэрах «нядобранадзейных» прайшлі ператрусы, некаторым навукоўцам у розных формах прапанавалі звольніцца.

Да Марыны чарга дайшла ў траўні. У той месяц яна зьбіралася ў адпачынак, але яе не адпусьцілі. Неўзабаве «праз трэціх асобаў» даведалася, што ў кіраўніцтве лічаць яе датычнай да арганізацыі пратэстаў сярод навукоўцаў.

«І вось падчас асабістай размовы дырэктар інстытуту Руслан Шайко запатрабаваў ад мяне звальненьня. 13 жніўня заяву напісала і пакінула супрацоўнікам, каб аддалі пазьней. У той час заставацца ў Беларусі ўжо было проста небясьпечна. Як кажуць, па сукупнасьці прычын прыняла рашэньне зьехаць. Цяпер, па сутнасьці, пачала жыцьцё наноў. Усё, чым жыла, давялося пакінуць: родную Беларусь, любімую працу, сяброў і сваякоў. Мая будучыня нявызначаная, але я не шкадую пра сваё рашэньне», — кажа Марына.

Паводле Марыны Шаптурэнкі, рэпрэсіі за грамадзянскую пазыцыю ў Акадэміі навук найбольш закранулі Інстытут гісторыі ды Інстытут генэтыкі і цыталёгіі. Агулам зь іх былі звольненыя ці сышлі з працы пад ціскам больш за 20 навукоўцаў, падлічыла Марына.

«Беларусы самаарганізаваліся»

Марына Шаптурэнка ня згодная з тымі, хто, як Лукашэнка, кажа, што падзеі 2020 году ў Беларусі былі спробай «каляровай рэвалюцыі», зробленай паводле сцэнару Захаду. Ніхто звонку не падштурхоўваў беларусаў да пратэстаў, гэта зрабіла ўлада ўласнымі рукамі, калі пайшла на фальсыфікацыі выбараў і гвалт супраць пратэстоўцаў, кажа Марына. І прыводзіць у прыклад саму сябе.

Да 2020 году яна была далёкая ад палітыкі, хоць прызнае, што як чалавек інтэлектуальнай працы не магла не заўважаць працэсы, якія адбываліся ў краіне, і рабіць адпаведныя высновы. У тым ліку — што падзеі 1996 году, калі адбыўся рэфэрэндум пра зьмены ў Канстытуцыю, насамрэч былі канстытуцыйным пераваротам.

«Дадатковыя паўнамоцтвы, якія тады незаконна атрымаў Лукашэнка, сталі рычагамі, якія па сёньня дапамагаюць яму захоўваць аўтарытарную ўладу і блякаваць нармальнае разьвіцьцё эканомікі ды іншых сацыяльных сфэр», — канстатуе доктар навук Марына Шаптурэнка.

Паводле яе, падзеі 2020 году паказалі, што рэжым, які існуе сёньня ў Беларусі, катастрафічна адстаў ад часу, ён захрас у палоне старых схем, згодна зь якімі нехта ўвесь час не дае краіне нармальна разьвівацца.

«Беларусы дзіўным чынам нарэшце самаарганізаваліся. Гадамі яны не цікавіліся палітыкай, а тут масава прыйшлі на выбары і гэтак жа масава не пагадзіліся з тым, што іх падманулі. І тады выйшлі на цэнтральныя вуліцы гарадоў. А Лукашэнка, здаецца, так і не паверыў, што пратэст нарадзіўся ўнутры краіны і людзі ненавідзяць рэжым бясплатна», — мяркуе Марына.

Спадарыня Шаптурэнка кажа, што ў дэталях памятае кожны дзень масавых пратэстаў 9–11 жніўня. Як у нядзелю вечарам яна пайшла на выбарчы ўчастак, але так і не дачакалася вынікаў падліку галасоў.

9 жніўня 2020 году каля Стэлы «Менск — горад-герой». Жанчына на фота — Марына Шаптурэнка
9 жніўня 2020 году каля Стэлы «Менск — горад-герой». Жанчына на фота — Марына Шаптурэнка

«Тады я села на аўто і паехала да стэлы, дзе аказалася ў эпіцэнтры падзей. Далей зразумела», — кажа Марына.

Яна мяркуе, што калегі-навукоўцы адказалі на падзеі ў краіне вельмі хутка, і з гонарам прыводзіць такія лічбы. За адну ноч з 12 на 13 жніўня 1000 навукоўцаў падпісалі зварот супраць гвалту і за новыя сумленныя выбары, а ўсяго подпісы пад зваротам паставілі 2840 вучоных і выкладчыкаў ВНУ.

Але цяпер, як мяркуе Марына, Беларусь перажывае пэрыяд рэпрэсій за тую актыўнасьць, а рэпрэсіі распачалі хвалю эміграцыі. Паводле Марыны, у Нямеччыне яе землякоў становіцца ўсё болей, яны аб’ядноўваюцца, дапамагаюць адзін аднаму.

«У нас аптымізму болей, чым у тых, хто застаўся на радзіме, бо тут больш свабоды», — заўважае пра таварышаў па эміграцыі Марына Шаптурэнка.

«Надзеі на хуткія перамены ў людзей расталі»

Паводле Марыны, яна працягвае кантактаваць з былымі калегамі ў Беларусі і адзначае, што настроі сярод іх пануюць сумныя.

Марына Шаптурэнка
Марына Шаптурэнка

«Надзеі на хуткія перамены расталі. Калі на тваіх вачах ні за што звальняюць самых кваліфікаваных спэцыялістаў, а ў нас дакладна 9 чалавек звольнілі, канечне, гэта адбіваецца на тваёй працы», — перадае Марына настрой калегаў, папярэдзіўшы, што імёнаў не назаве. А тое, што гэтыя калегі мірацца са становішчам, якое ўтварылася ў Інстытуце генэтыкі, Марына называе адсутнасьцю выбару. «Мусяць працаваць там, дзе былі».

Акрамя перажываньняў з прычыны палітыкі, на думку Марыны Шаптурэнкі, былыя калегі па Акадэміі навук сутыкнуліся зь фінансавымі цяжкасьцямі.

«Цягам больш як паўгода, што я адпрацавала сёлета, фінансаваньне па асобных праграмах выконвалася на чвэрць. А гэта азначае, што дасьледаваньні ня будуць своечасова выкананыя ў заплянаваным аб’ёме, людзі не атрымаюць грошай, на якія разьлічвалі. Як вынік — адток навукоўцаў павялічыцца, ужо ня толькі з палітычных прычын, а і з эканамічных», — мяркуе Марына Шаптурэнка.

Паводле Шаптурэнкі, і гэта не асноўная праблема беларускай навукі. А тое, што навукай сталі кіраваць людзі, падабраныя паводле ляяльнасьці, а не навуковых ды арганізатарскіх здольнасьцяў.

Пачаўся гэты працэс, мяркуе дацэнт Шаптурэнка, калі пад ціскам Лукашэнкі былі ўнесены зьмены ў статут Акадэміі навук, пасада прэзыдэнта НАН Беларусі перастала быць выбарнай, цяпер асобу старшыні зацьвярджае непасрэдна прэзыдэнт.

У 2000 годзе НАН упершыню ўзначаліў не правадзейны член (акадэмік) Акадэміі навук, а доктар эканамічных навук — былы старшыня Савету Рэспублікі Нацыянальнага Сходу Анатоль Мясьніковіч. Наконт яго Марына, праўда, робіць агаворку. Лічыць, што Мясьніковічу праз былыя сувязі ў вышэйшай вэртыкалі ўдавалася атрымліваць большае фінансаваньне навуковай дзейнасьці акадэміі.

Але далей пад уплывам умяшаньня вэртыкалі ў дзейнасьць акадэміі былі страчаныя высокапрафэсійныя кадры і асобныя навуковыя школы. Да 2020 году, мяркуе Шаптурэнка, дэградацыя апарату акадэміі дасягнула свайго піку, і прыватныя амбіцыі кіраўнікоў і страх страціць свае месца канчаткова пераважылі чалавечае сумленьне і гонар навукоўца.

З досьведу Нямеччыны Шаптурэнка мяркуе так:

«Навука тут можа пасьпяхова разьвівацца ўвогуле без Акадэміі навук. Падыходы, стыль працы навукоўцаў, нават яе тэмпы ў Заходняй Эўропе зусім іншыя. Фінансаваньне ідзе ад тых крыніц, што наўпрост зацікаўленыя ў выніку».

Як жывецца ў Нямеччыне

Марына Шаптурэнка ў Нямеччыне, 2021 год
Марына Шаптурэнка ў Нямеччыне, 2021 год

Цяпер Марына жыве на поўначы Нямеччыны, у невялікім пасёлку Грос-Шванзее, што ў зямлі Мэкленбург — Пярэдняя Памэранія. Тутэйшых немцаў Марына лічыць людзьмі вельмі добразычлівымі і адзначае, што ў некаторых дамах дзьверы не зачыняюць. «Як у нашых вёсках калісьці».

Марына пераехала ў Нямеччыну з малодшым сынам Мацьвеем, які ўжо вучыцца ў мясцовай пачатковай школе. Адзначае, што ніякіх пабораў на рамонты ды іншыя патрэбы школы ў іх няма, а гурткі і факультатывы для дзетак бясплатныя і добра ўбудаваныя ў вучэбную праграму. Можна займацца спортам, прычым кошты не параўнальныя зь беларускімі. Сын Марыны займаецца ў прыватным футбольным клюбе, і гэта на паўгода каштуе ўсяго 20 эўра, а ў Беларусі месяц заняткаў каштаваў 25 эўра.

«Кожная сям’я, у якой ёсьць непаўналетняе дзіця, атрымлівае на яго сацыяльную дапамогу, незалежна ад грамадзянства. Тут выразна пачынаеш разумець, што такое насамрэч сацыяльна арыентаваная дзяржава», — заўважае Марына.

На працу Марына езьдзіць на аўто, дарога ў яе займае каля паўгадзіны. Жанчына кажа, што занадта нэрвуецца ад нясьпешнасьці мясцовых раварыстаў і асабліва аўтамабілістаў, часта людзей сталага веку, якія нават пры дазволеных 70 кілямэтрах на гадзіну едуць з хуткасьцю ўдвая меншай, чым ствараюць праблемы на дарогах.

«Такі мэнталітэт, што зробіш! У іх хапае і недахопаў, немцы самі пра іх ахвотна гавораць, але ў параўнаньні зь Беларусьсю — гэта іншы ўзровень, дый мне пакуль цяжка гэта ацаніць», — кажа Марына пра «нямецкую сыстэму», у якой яшчэ спрабуе разабрацца.

Дах, фарба, папера і шпацыраваць

На выставе беларускага пратэстнага пляката ў Эссэне, дзе Марына сустрэла калег зь Беларусі
На выставе беларускага пратэстнага пляката ў Эссэне, дзе Марына сустрэла калег зь Беларусі

Працу жанчына знайшла ў фірме, якая займаецца захаваньнем біялягічнай разнастайнасьці. Таксама фірма перапрацоўвае садавіну, вырабляе сокі, джэмы і якасныя сьпірты, робіць напоі.

«На зіму джэмаў ужо назапасіла», — хваліцца гаспадыня Шаптурэнка. Праца Марыны заключаецца ў ацэнцы генафонду і якасьці стану разнастайнасьці расьлін, якія захаваліся ў старых садах рэгіёну, зь якімі працуе фірма. Ці адпавядае гэта былой навуковай дзейнасьці Марыны?

«Пакуль праца цалкам прыкладнога кірунку, не навуковая», — кажа доктар біялягічных навук Марына Шаптурэнка. Але яна лічыць, што для пачатку новага жыцьця гэта выдатны старт. А як добра авалодае нямецкай мовай, дык зможа ўладкавацца ў лябараторыю і зноў заняцца навукай.

Што з мовай у яе атрымаецца, Марына не сумняецца, кажа, што справы ідуць угару хутка. Былая дасьледчыца генэтыкі ўжо высьветліла, што ў нямецкай мове шмат агульных словаў зь беларускай. «Дах, папера, шпацыраваць, фарба і шмат яшчэ новых супадзеньняў даведваюся. Усё будзе добра, я аптымістка», — кажа пра сябе Марына.

Жанчына не хавае, што калі на радзіме справы наладзяцца, яна разьлічвае вярнуцца, «каб будаваць новую дэмакратычную Беларусь».

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG