Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Слоўнічак: кветкі (2). Брáткі — не браткí! ВІДЭА


Мова са Свабодай. Вяргіня. Кадар зь відэа

(па-расейскупа-беларуску)

  • лилиялілéя
  • маргариткастакротка (бо шмат пялёсткаў)
  • ирискасáч (бо як касá)
  • кувшинкагарлáчык (а таксама іншыя назвы традыцыйнага посуду)
  • анютины глазкибрáткі (таксама трайцьвет)
  • георгинавяргíня (беларускія гатункі — „Эўфрасіньня“ і „Данчык“)

Кветкі чалавеку заўсёды ў прыгодзе. Для цікаўных — пра назвы больш дэталёва.

Лілéя — як Аўдакея і... Расея

Корань lil- (lilium, lily, Lilie, lilia) прыйшоў у эўрапейскія мовы праз грэцкую і лацінскую ажно ад старажытных эгіпцянаў (у іх лілея ўжо была садовай і культавай кветкай).

Назва на -éя — толькі ў беларускай мове. Тая ж гукавая зьмена, што і ў народных беларускіх формах імёнаў Аляксей, Сяргей, Гапей на месцы царкоўнаславянскіх Алеѯі́й, Сергій, Агаѳій. Падобна асвоілі імёны і расейскія народныя гаворкі, а пазычаных агульныя назоўнікі на -ея калісьці прыйшлі ў Расею зь Беларусі: біблея, армея, паліцэя, батарэя... Таму і грэцызм Ρωσσία гучаў як Расея — і ў расейскай народнай, і ў беларускай мове.

Аднак фіналь -ея ў падобных словах, хоць народная, але ў Расеі „ўспрымаецца як вульгарная“, пісаў этымоляг Макс Фасмэр. Там часта лічаць прастамоўнымі словы з расейскіх гаворак, але літаратурныя ў беларускай і/ці ўкраінскай.

Жаночыя імёны грэцкага і лацінскага паходжаньня таксама так асвойвалі: Евдокія → Аўдакея, Софія — ня толькі Соф’я, але і Захвея. Ёсьць веснавая песьня „Хадзіла Захвейка“, дзе імя і назва кветкі рыфмуюцца:

А ў моры лілеято мая Захвея!

Яна не „ліловая“!

Лілея
Лілея

Кветкі лілеі пераважна белыя ці жаўтаватыя, у гаворках лільёвы такі колер і азначае (напр. на Івейшчыне — сьветла-жоўты). Лільёвы, лілеевы быў і ў старабеларускай мове.

Але ў ХІХ стагодзьдзі эўрапейскія мовы пазычылі з арабскай слова lilac, lila для іншага колеру — бэзу і верасу. У польскай мове гэта колер lila, liliowy, у расейскай — „лиловый“.

У выніку і ў беларускай мове слова лільёвы ці лілёвы нейкі час азначала рознае: то белы ці сьветла-жоўты колер лілеі, то сьветла-фіялетавы колер бэзу. Цяпер лілёвы (тар.) / ліловы (нарк.) — пра бэзавы:

...няўцям, што дзесь — краса,
што дзесь цяпер цьвіце
лільёвы бэз пад хатай
і чыста вымыты буйной жарствой парог...

(Н. Арсеньнева. Малачай)

Правільныя заканчэньне і націск слова дапаможа запомніць верш Анатоля Грачанікава:

Белая лілéя. Уладзімер Буднік — Анатоль Грачанікаў, сьпявае Дзьмітры Сяргееў

Над ярам над крутым чаромха расьцьвіла,
Над ярам над крутым чаромхава завея.
Я дзякую табе, што ты са мной была,
як белая мая лілéя
...

Стакроткі
Стакроткі

Сто разоў стакротка

Беларуская народная назва — ад шматлікіх пялёсткаў. Прыслоўе стакроць значыць ‘сто разоў, шмат’. Ёсьць і зборная назва стокраць — „кустик маргариток“, як тлумачаць М. Байкоў і С. Некрашэвіч у сваім слоўніку.

Дарэчы, па-чэску stokrasa, а па-нямецку наагул Tausendschön („тысяча прыгостваў“).

Маргаритка і падобныя ў іншых мовах ідуць ад грэцкага μαργαρίτης ‘пэрліна (жамчужына)’.

Касáч, бо касаты

Назва гэтай прыбярэжнай расьліны ад прыметніка касаты — пра доўгую грыву каня ці зьвіслыя на дол галіны дрэва. Корань той самы, што ў слове касá (не касы́!). У гаворках яшчэ ёсьць косіца, кошыц, вужáчкі і нават сьвіныя гуркі.

Касачы
Касачы

Навуковае Iris ад грэцкай назвы вясёлкі. Дарэчы, і вясёлка (абалонка) вока па-навуковаму íрыс. А ірыскі — русізм, у розных мовах цукеркі падобнай тэхналёгіі вырабу завуцца fudge, toffi, блізкія да іх і польскія krówki.

У Пімена Панчанкі ёсьць шчымлівы верш пра сымбаль радзімы:

Любаваўся, глядзеў на краіны я розныя,
А пісьмо ад сястры напявала пра росныя
Сінія касачы.

Гарлáчыкі і белыя, і жоўтыя

Водныя расьліны сямейства Nymphæaceæ, гарлачыкавых. Назва празрыстая — ад гарлача, глінянага збанка, форму якога нагадваюць кветкі. Іншыя народныя назвы — банька, глячкі, глечыкі, жбанкі — з той жа матывацыяй.

Белыя гарлачыкі
Белыя гарлачыкі

У расейскай мове па-рознаму завуцца „кувшинка белая (Nymphæa alba) і „кубышка“ (род Nuphar). Але па-беларуску і першыя і другія — гарлачыкі: белыя і жоўтыя.

Жоўтыя гарлачыкі. Возера Бяздонка, Койданаўскі р-н
Жоўтыя гарлачыкі. Возера Бяздонка, Койданаўскі р-н

Брáткі (не „браткí“!)

Назва некалькіх кветкавых расьлінаў: Viola tricolor (рас. анютины глазки), а таксама палявыя краскі роду Viola — брáткі пахучыя (Viola odorata, фиалка душистая), брáткі лесавыя (Viola саnіnа, фиалка собачья) ды іншыя. Браткамі называюць і кветкі, якія па-расейску завуцца иван-да-марья.

Іншыя народныя назвы садовай кветкі: трайцьвет, махвіцы (бо „махавітыя“, варсістыя лісты), брат зь сястрой.

У іншых народаў, акрамя назвы лацінскага паходжаньня viola і падобных, таксама ёсьць мэтафарычныя імёны гэтай кветкі. На міты і паданьні іх натхнялі спэцыфічнае спалучэньне колераў ды розны памер пялёсткаў. У немцаў яны зьвязаныя з мачыхай і падчаркамі, у грэкаў са шлюбнаю здрадаю Зэўса.

Брáткі
Брáткі

Беларускую легенду ўвасобіў Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч у балядзе „Травіца брат-сястрыца“ (1857). Маладыя людзі закахаліся, але раптоўна даведаліся, што яны брат і сястра, і забралі сабе жыцьцё:

Мірона ж, Аленку усе жалавалі,
У адной магіле родных пахавалі;
Да на той магіле вырасла травіца,
І людзі назвалі яе
„брат-сястрыца“.

Вяргіня „Данчык“

Расьліна з Мэксыкі і Цэнтральнай Амэрыкі, ацтэкі елі яе клубні. У 1789 годзе трапіла ў Эўропу, родавая назва Dahlia ад прозьвішча швэдзкага батаніка — Anders Dahl. У Беларусі даўно, маем свае гатункі — „Купалінка“, „Эўфрасіньня Полацкая“, „Данчык“, „Бранзалет“...

Пра назву георгина можна прачытаць, што яна расейскага паходжаньня, але не, радзіма сланоў ня там. У 1805 годзе дырэктар Бэрлінскага батанічнага саду Карл Вільдэнаў перайменаваў экзатычную кветку ў Georgine — у гонар Ёгана Ґотліба Ґеорґі, немца родам з Памэраніі, вучня Лінэя, якога запрасіла была для экспэдыцыйных дасьледаваньняў расейская Акадэмія навук.

Вяргіні. Цэнтральны батанічны сад НАН Беларусі
Вяргіні. Цэнтральны батанічны сад НАН Беларусі

У некаторых суседзкіх мовах назва вяргіні сугучная „сваёй“ форме імя грэцкага паходжаньня Georgi: па-чэску jiřina (Jiři), па-верхнялужыцку jurina (Jurij), па-баўгарску гергина (Герги). Літоўская назва кветкі jurginas нагадвае пра імя Jurgis.

А мы маем у гаворках поўначы і паўночнага захаду юргіню, юргень, яргіню. Адну асобную кветку завуць юргініна на радзіме Рыгора Барадуліна. Фанэтычна вяргіня разьвілася зь яргіні.

Хоць кветка ня наша спрадвечная, але трапіла ў народныя параўнаньні: клясьці як марозам на вяргіню веяць.

І. Лучанок — А. Пашкевічанка (Цётка). Кася. „Сябры“ п/к В. Бадзьярава, 1978

Мастак, лірычны герой верша Цёткі, углядае ў Касі прыгажосьць усіх кветак разам:

Як царэўна, як багіня!
Як нарцыса, як вяргіня!
Як лілея на Дунаю,
Як пралеска сярод гаю
...

Слоўнічак: кветкі (1)

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG